MRP Nedir? Malzeme İhtiyaç Planlaması Nasıl Hesaplanır
MRP, ürün ağacı ve stok verisinden hangi malzemeden ne zaman ne kadar gerektiğini hesaplar. Girdileri, kademeli açılım mantığı ve gerçek bir hesap örneğiyle adım adım.
MRP tek bir soruya cevap veren bir hesaplama motorudur: hangi malzemeden, ne zaman, ne kadar sipariş etmeliyim?
Sorunun kolay göründüğü yer burası; zorluk, cevabın üç değişkene birden bağlı olmasıdır: elinizde ne var, ne söz verdiniz, ve tedarik ne kadar sürüyor. Bu üçünü kafada tutmak beş kalemlik bir üründe mümkündür, seksen kalemlik bir üründe değildir.
MRP nedir?
MRP (Material Requirements Planning — Malzeme İhtiyaç Planlaması), bitmiş ürün talebini ürün ağacı üzerinden alt bileşenlere yayan ve her bileşen için sipariş zamanı ile miktarını hesaplayan yöntemdir.
1960'larda ortaya çıktı, 1970'lerde yaygınlaştı ve bugün her ERP'nin çekirdeğinde yer alır. Mantığı elli yıldır değişmedi çünkü altındaki aritmetik değişmedi.
MRP'nin cevapladığı ve cevaplamadığı sorular
| MRP söyler | MRP söylemez |
|---|---|
| Hangi malzemeden ne kadar gerekli | Tezgâhın bu işi yapacak boş zamanı var mı |
| Siparişin en geç ne zaman verilmesi gerektiği | Hangi operatör hangi vardiyada çalışacak |
| Mevcut stoğun ihtiyacın ne kadarını karşıladığı | Nakit akışının bu satınalmayı kaldırıp kaldırmadığı |
| Hangi iş emrinin ne zaman başlaması gerektiği | İki iş emri çakışırsa hangisinin öncelikli olduğu |
Sağdaki sütun kapasiteyle ilgilidir ve MRP-II konusudur. MRP tek başına sonsuz kapasite varsayar: ihtiyacı hesaplar, o ihtiyacın üretilebilir olup olmadığını sorgulamaz. Bu bir kusur değil, bilinçli bir soyutlamadır — önce ne gerektiği, sonra yapılabilirliği.
MRP'nin üç girdisi
MRP çıktısının kalitesi tamamen bu üç girdinin doğruluğuna bağlıdır. Hiçbir algoritma kötü veriyi düzeltemez.
1. Ana üretim çizelgesi (MPS)
Ne kadar bitmiş ürünün ne zaman hazır olması gerektiği. Kaynağı müşteri siparişleri, tahminler ya da ikisinin karışımıdır.
2. Ürün ağacı (BOM)
Bir birim bitmiş ürün için hangi bileşenden kaç adet gerektiği — ve o bileşenlerin kendi bileşenleri. Ayrıntı: Ürün ağacı (BOM) nedir.
3. Stok kayıtları
Her kalem için eldeki miktar, rezerve edilmiş miktar, yoldaki (açık siparişteki) miktar, tedarik süresi, minimum sipariş miktarı ve emniyet stoğu.
Üçüncü girdi en çok bozulanıdır. Sistemdeki stok ile raftaki stok tutmuyorsa MRP çıktısı da tutmaz. Bu yüzden depo yönetimi MRP'nin ön koşuludur, tamamlayıcısı değil.
MRP nasıl hesaplar? Kademeli açılım
MRP, ürün ağacını seviye seviye yukarıdan aşağıya açar. Her seviyede dört adım tekrarlanır.
Adım 1 — Brüt ihtiyaç
Üst seviyeden gelen talep, ağaçtaki miktarla çarpılır.
Adım 2 — Net ihtiyaç
Net ihtiyaç = Brüt ihtiyaç − Eldeki stok − Yoldaki miktar + Emniyet stoğuSonuç sıfır ya da negatifse o kalem için sipariş açılmaz.
Adım 3 — Parti büyüklüğü
Net ihtiyaç, tedarikçinin kabul ettiği sipariş katına yuvarlanır. 1.150 adet gerekiyor ama vida kutusu 500'lük satılıyorsa sipariş 1.500 olur.
Adım 4 — Zamanda geriye kaydırma
Kalemin tedarik süresi, ihtiyaç tarihinden geriye sayılır. Bu adım MRP'nin özüdür ve en sık atlanan kısımdır.
Sipariş verme tarihi = İhtiyaç tarihi − Tedarik süresiSonra bu kalemin ihtiyacı bir alt seviyeye brüt ihtiyaç olarak aktarılır ve döngü tekrarlanır.
Uçtan uca bir hesap örneği
500 adet sac kabin siparişi var, teslim tarihi 15 Ekim.
Ürün ağacı (bir kabin için):
| Seviye | Kalem | Miktar | Tedarik süresi | Eldeki stok |
|---|---|---|---|---|
| 0 | Sac kabin | 1 | 5 gün (üretim) | 40 |
| 1 | Gövde sacı | 2 | 12 gün | 300 |
| 1 | Kapak | 1 | 4 gün (üretim) | 0 |
| 1 | Menteşe | 4 | 20 gün | 1.500 |
| 2 | Kapak sacı (kapak için) | 1 | 12 gün | 100 |
Seviye 0 — Sac kabin
- Brüt ihtiyaç: 500
- Net ihtiyaç: 500 − 40 = 460
- İş emri bitiş: 15 Ekim → başlangıç: 15 Ekim − 5 gün = 10 Ekim
Seviye 1 — Gövde sacı
- Brüt ihtiyaç: 460 × 2 = 920
- Net ihtiyaç: 920 − 300 = 620
- Tedarik süresi 12 gün, ihtiyaç 10 Ekim → sipariş 28 Eylül
Seviye 1 — Menteşe
- Brüt ihtiyaç: 460 × 4 = 1.840
- Net ihtiyaç: 1.840 − 1.500 = 340
- Tedarik süresi 20 gün → sipariş 20 Eylül
Menteşe stoğu en yüksek olan kalem ama en erken sipariş edilmesi gereken kalem. MRP'nin sezgiye aykırı ama doğru çıktısı tam olarak budur; "stok bol" bakışı bu siparişi gecikmeye iter.
Seviye 1 — Kapak (yarı mamul)
- Brüt ihtiyaç: 460 × 1 = 460, stok yok → net 460
- İş emri bitiş 10 Ekim → başlangıç 10 Ekim − 4 gün = 6 Ekim
Seviye 2 — Kapak sacı
- Brüt ihtiyaç: 460 (kapak iş emrinden)
- Net ihtiyaç: 460 − 100 = 360
- Tedarik 12 gün, ihtiyaç 6 Ekim → sipariş 24 Eylül
Çıktı
| Kalem | Miktar | İşlem | Tarih |
|---|---|---|---|
| Menteşe | 340 | Satınalma siparişi | 20 Eylül |
| Kapak sacı | 360 | Satınalma siparişi | 24 Eylül |
| Gövde sacı | 620 | Satınalma siparişi | 28 Eylül |
| Kapak | 460 | İş emri | 6 Ekim |
| Sac kabin | 460 | İş emri | 10 Ekim |
Beş kalemlik bir üründe bile sıralama sezgiyle bulunamıyor. Seksen kalemde elle imkânsız.
MRP çıktısı neden tutmaz? Beş sebep
1. Stok doğruluğu düşük. Sistemde 300, rafta 240 varsa 60 adetlik sürpriz üretim gününde ortaya çıkar. Endüstri pratiğinde MRP'nin anlamlı çalışması için stok doğruluğu %95'in üzerinde tutulur; bunun yolu düzenli sayım ve hareket anında kayıttır.
2. Ürün ağacı güncel değil. Revizyon teknik ofiste, üretim eski ağaçla çalışıyorsa hesap doğru ama girdi yanlıştır.
3. Tedarik süreleri gerçekçi değil. Kartta 7 gün yazan malzeme fiilen 21 günde geliyorsa MRP her seferinde geç sipariş açar. Tedarik süreleri temenni değil, ölçüm olmalıdır.
4. Fire oranı hesaba katılmamış. %6 fire veren bir operasyonda 460 adet için 460 girdi planlanırsa her partide eksik kalır. Fire oranı ürün ağacında tanımlanmalıdır.
5. Emniyet stoğu ya hiç yok ya da her kalemde var. Emniyet stoğu tedarik belirsizliğine karşı tutulur; kritik ve uzun tedarikli kalemlerde anlamlı, her kalemde uygulandığında sadece pahalıdır.
MRP çalıştırma sıklığı
| Yaklaşım | Nasıl | Kime uygun |
|---|---|---|
| Toplu (regeneratif) | Tüm plan sıfırdan, genelde haftalık | Talebi stabil, ürün ağacı derin işletmeler |
| Net değişim | Sadece değişen kalemler, günlük ya da anlık | Sipariş akışı değişken işletmeler |
Modern web tabanlı sistemlerde MRP'yi günlük çalıştırmak teknik olarak sorun değildir. Asıl kısıt sinirliliktir (nervousness): plan her gün değişirse satınalma hiçbir öneriyi ciddiye almaz. Pratik çözüm, yakın vadeye bir dondurulmuş pencere koymaktır — örneğin ilk 10 gün planı MRP değiştirmez, sadece ötesini önerir.
MRP'den sonrası
MRP ihtiyacı hesaplar. Sonraki soru "bunu yapacak kapasitem var mı?" olur ve cevabı MRP-II verir. İkisi birlikte üretim planlamanın iskeletini oluşturur.
Kendo NX'te MRP, ürün ağacı ve stok verisiyle aynı veritabanında çalışır: açık satınalma siparişleri, rezervasyonlar ve fire tanımları ayrı bir modülden çekilmez, zaten oradadır. Üretim modülüne göz atabilirsiniz.
Özet
- MRP, talebi ürün ağacı üzerinden alt kalemlere yayıp ne zaman ne kadar gerektiğini hesaplar.
- Dört adım: brüt ihtiyaç → net ihtiyaç → parti büyüklüğü → zamanda geriye kaydırma.
- Sonsuz kapasite varsayar; yapılabilirlik sorusu MRP-II'nindir.
- Çıktı kalitesi girdiye eşittir: stok doğruluğu, güncel ürün ağacı, gerçek tedarik süreleri.
- En kritik ve en çok atlanan adım tedarik süresini geriye saymaktır.
Sık sorulan sorular
MRP açılımı nedir?
MRP, Material Requirements Planning kısaltmasıdır; Türkçesi Malzeme İhtiyaç Planlamasıdır. Kapasiteyi de kapsayan genişletilmiş hâli MRP-II (Manufacturing Resource Planning — Üretim Kaynak Planlaması) olarak adlandırılır.
MRP ile ERP arasındaki fark nedir?
MRP bir hesaplama yöntemidir, ERP ise bu hesabın içinde yaşadığı bütünleşik sistemdir. Her ERP'de MRP vardır; ama MRP tek başına satış, finans ya da insan kaynaklarını yönetmez. ERP nedir yazısı bu ayrımı ayrıntılandırıyor.
MRP'yi Excel'de yapabilir miyim?
Tek seviyeli ve az kalemli bir üründe evet. Ürün ağacı iki seviyeyi geçtiğinde, ya da kalem sayısı birkaç düzineyi bulduğunda kademeli açılımı ve tarih geri sayımını elle sürdürmek pratikte mümkün olmaz — özellikle sipariş değiştiğinde tüm zincirin yeniden hesaplanması gerektiği için.
MRP ne sıklıkla çalıştırılmalı?
Talep akışına göre haftalıktan günlüğe kadar değişir. Sıklığı artırmadan önce yakın vadeye dondurulmuş bir pencere tanımlayın; aksi hâlde her çalıştırmada değişen öneriler satınalmanın sisteme güvenini bitirir.
Emniyet stoğu MRP hesabını nasıl etkiler?
Emniyet stoğu net ihtiyaca eklenir, yani sistem elinizde o miktar hiç yokmuş gibi davranır. Sonuç daha erken ve daha büyük siparişlerdir. Tedarik süresi uzun ve belirsiz kalemlerde koruyucudur; her kaleme uygulandığında bağlı sermayeyi gereksiz yere büyütür.